Teatri

Prania e ndertimeve te teatrove antike monumentale arkitektonike , ne qendrat ilire si Apolloni, Butrint, Bylis (Hekal), Nikoia (Klos), Orik Foinika (Finiq), Sofratike (prane Gjirokastres), Dyrahu (Duresi),
flasin per pranine e aktiviteteve teatrore gjate antikitetit duke patur influenca te teatrit te antikitetit grek, me te cilin keto qendra mbajten lidhje per shume kohe. Apollonia, padyshim, eshte nje nga qendrat me me ze te kohes. Ne shkallet e teatrit zinin vend 7000 vete. Po ne odeonin e Apollonise zhvilloheshin shfaqje letraro-muzikore (shekulli II para eres se re).
Gjate periudhes se mesjetes, kemi perseri aktivitete shoqerore me natyre teatrore te karakterit folklorik.
Drama dhe levizja teatrore rinisi ne kuadrin e levizjes se Rilindjes kombetare Me 1874 Koto Hoxhi organizoi shfaqjen e pare teatrale me subject nga Dasma e Lunxherise me trupen e nxenesve te shkolles normale Ta Zografia te Qesaratit. Me 1899, u dha nga nje grup shkollor ne Korce, vepra e Shekspirit, Otello..
Ne vitin 1875, Sami Frasheri (1850-1904), botoi ne turqisht dramen me subjekt shqiptar Besa. Kjo veper u botua ne shqip me 1901. Pas kesaj, me 1880, Leonard de Marlino (1830-1923), shkroi Nata e Keshendellave. Me 1882, Pashk Babi shkroi Biri i Cifutit, Francesk Anton Santori shkroi Ermira, Gjergj Fishta Shen Franceska e Azisit, me 1909.
Po ne kuadrin e luftes per pavaresi ne vitin 1902, Fan S.Noli shkroi Izraelite dhe Filistine, Kristo Floqi, me 1912, shkroi Fe e Kombesi. Po keshtu, kemi shkrime dramaturgjike, Shtjefen Gjini, Mihal Grameno, per te ardhur tek Andon Z.Cajupi, me Burri i Dheut, 14 vjec Dhender, Pas Vdekjes.
Ne vitet e para te shekullit XX, krijohen shoqeri apo klube, qe zhvillonin aktivitete teatrore, si Klubi Laberia, me 8 Shtator 1902, Klubi Bashkimi ne Delvine, me 1909, Shoqeria e grave Ylli i Mengjesit. Do te vine me vone autore si Haki Stermilli, me 1921, me veprat Dashuri dhe Besnikeri, Agimi i Lumnueshem, Dibrania e Mjerueme; Foqion Postoli, me Lulja e Kujtimit; Kristo Floqi me Karl Topia, etj.
Duhet nenvizuar aktiviteti i gjeniut te skenave evropiane Aleksander Moisiu (1879-1935). Pavaresisht, se aktiviteti i tij teatror i perket ne pjesen me te madhe skenave gjermane, eshte fakt i pamohueshem, qe ai trashegonte nga origjina e vet shqiptare, virtutet me te mira, si forca e temperamentit, zeri i tij i arte, inteligjenca e tij, plastika e tij e mrekullueshme. Nder krijimet e tij me te spikatura, jane: Hamleti, kufoma e gjalle; Franc Mori tek Cubat e Shilerit; Fausti i Getes; Edipi Mbret, etj., etj.
Ne fushen e regjise, ne keto vite spikat regjizori i pare protagonist, Sokrat Miho, i cili kishte mbaruar Akademine Dramatike Muzikore ne Paris. Filluan aktivitetin aktore te tille te shquar si Loro Kovaci, Pjeter Gjoka, Zef Jubani, Mihal Popi, Vangjel Grabocka, Dhorka Sheri, Dhimiter Trajce, Gaqi Vishi, etj., te cilet me pas, do te ishin pionieret e pare te teatrove profesioniste ne Tirane, Shkoder, Korce, Vlore e gjetke.
Gjate viteve 1941-1945, periudhe e Luftes II Boterore, ne Shqiperi u dallua me teper, ai qe quhej teatri partizan.. Ky lloj teatri, ne fillimet e veta, pati nje natyre improvizimi, pra, pa nje tekst me baze dramaturgjike. Me vone, dhe pikerisht, me 1943, ne Prill, kemi melodramen Vellavrasja te Zihni Sakos dhe me vone, Kryengritja Shqiptare e A. Banushit, apo Margarita Tutulani e A. Cacit.
Ne qytete, ne kete kohe, kemi aktivitete nga grupe amatore, si Shkendija ne Tirane, apo grupi i Gjirokastres, Durresit. Episodi i anullimit te drames Vilhelm Tel pergatitur nga profesor Aleks Buda dhe skenografi te Andon Kuqalit, ku spikaten aktoret e rinj, Naim Frasheri dhe Sander Prosi(dy korifej te ardheshem te teatrit ) perben nje moment te rendesishem ne historine e teatrit te asaj kohes., Karakteristike e kesaj periudhe, eshte edhe Teatri i burgut, me nje protagonist si Besim Levonja qe me vone, do te behej shume i njohur, me pjeset Sabaudin Gabrani, Peza Heroike. Perfaqesues tjeter i teatrit te burgut ishte Gjike Kuqali.
Pas 24 Maj 1944 teatri partizan mori formen e nje organizimi me te plote.U hodhen bazat e teatrit Popullor (sot, Teatri Kombetar .Pas clirimit, keto grupe te formacioneve partizane, do te shnderroheshin ne teatrot e para profesioniste te vendit tone, si ne Tirane, Shkoder, Korce, Durres dhe me vone, ne Vlore, Elbasan, etj.
Teatri pas luftes, ashtu si edhe letersia, u zhvillua ne kornizen e metodes relaizmit socialist. Megjithate u krijuan vepra me vlera te medha kombetare dhe artistike dhe u interpretuan me mjeshteri te larte skenike Hopin me te madh e kemi pas viteve 60, kur mberriten nga jashte kuadrot e pare, me te vertete profesioniste, si regjizore dhe aktore, si: Piro Mani, Andrea Malo, Esat Oktrova, Kujtim Spahivogli, Mihal Luarasi, Zina Andri, Drita Agolli, Pandi Stillu, Andon Pano, Misto Zito dhe aktoret: Kadri Roshi, Lazer Filipi.
Gjate kesaj periudhe, linden dramaturget e pare profesioniste, si: Spiro Komora, Kol Jakova, Besim Levonja, Sulejman Pitarka, Dionis Bubani, Fadil Pacrami, Loni Papa, Teodor Laco, Fadil Kraja, Ruzhdi Pulaha, Dritero Agolli.
Hapja e shkolles se pare per pergatitjen e aktoreve, qe ne fillim u quajt Shkolla e Larte per Aktore Aleksander Moisiu dhe me vone, Fakulteti Skenik prane Akademise se Arteve, hapi nje epoke te re ne interpretimin teatror. Gershetimi i eksperiences se aktoreve me pervoje, me aktore te rinj , qe sapo kishin mbaruar shkollen si edhe krijimi veprave (drama apo komedi) me nivel te larte , sollen me vone dhe deri ne ditete sotme krijimin e nje shkolle origjinale Shqiptare te interpretimi teatror qe qendron me dinjitet ne mes te shkollave Evropiane te vendeve te tjera
Gjate ketyre viteve, krahas dramaturgjise kombetare e cila mori nje hov sasior dhe cilesor ku mund te permenden: vepra si Toka Jone, Prefekti, Familja e Peshkatarit, Cuca e Maleve, Shi ne Plazh, Karnavalet e Korces, Gjenerali i Ushtrise se Vdekur, Fijet e Nates, Keneta, Shtepia ne Bulevard, Mbi Germadha, Fisheku ne Paje, Njollat e Murrme, Zonja nga Qyteti Fytyra e Dyte etj u vune ne skene edhe kryevepra te letersise boterore, si Hamleti, Otello, Intrige e Dashuri, Shume Zhurme per Asgje, Arturo Ui, Nata e 12, Zbutja e Kryeneces Revizori , Martesa, et., etj.

Ne krijimtarine skenike nje vend te vecante ze edhe levrimi I komedise baziuar ne humorin e holle tradicional te popullit shqiptar. Ne periudhe e pare te hereshme te komedise dallohen vepra te mrekullueshme edhe ne ditet tona si 14 vjec dhender dhe Pas Vdekjes te A.Z. Cajupit .Pas viteve 1945, krahas teatrit zhvillim te vrullshem mori teatri varietese (I nohur si Estrada) duke krijuar trupa me karakter rajonal dhe kombetar ne te gjitha qytetet kryesore te Shqiperise. Pavaresisht nga tendenciozitet I theksuar klasor I varietese, interpretimi ne humor arriti vlera te larta me aktore si Tano Banushi, Skender Sallaku, dhe deri ne dite tona me Koco Devole, Agim Llakaj, etj
Ne persosjen e veprave skemnike Shqipetare nje rol te vecante luajti edhe skenografia duke filluar me Vangjush Mion (1891-1957) Rok Daberdakun, Ismail Hidrin. Vitet 60 sollen edhe skenografet e pare profesionisre si Agim Zajmi, Hysen Devoli, Shaban Hysa etj.

Vitet 90, ndikuan edhe ne fushen e teatrit si ne ne organizimin e vet, edhe ne drejtim te metodes se shkrimit te dramaturgjise. U bene perpjekje nga autore te rinj per te sjelle nga dramaturgjia kontemporane boterore edhe alternative te reja apo rryma moderne teatrale si teatri absurd.Aktualish vihen re tendenca positive ne drejtim te reformimit organizativ dhe artistic te teatrit qe shpesh demtojne edhe traditen.Pavaresisht kesaj teartri tradicional klasik vazhdon te shafqet me sukses nga trupa e teartri kombetar dhe ato trupa te reja private